Sunday, June 29, 2008

Iran stood as a beacon of freedom and hope for almost a million Polish citizens.

Iran stood as a beacon of freedom and hope for almost a million Polish citizens.


A Chapter of Forgotten History -- Polish people
By Ryszard Antolak, Summer 2002




"Exhausted by hard labour, disease and starvation - barely recognizable as
human beings - we disembarked at the port of Pahlevi (Anzali), on the Caspian shore of Northern Iran. There, we knelt down together in our thousands along the sandy shoreline to kiss the soil of Persia. We had escaped Siberia, and were free at last. We had reached our longed-for "Promised Land"." Helena Woloch


In Tehran's Dulab cemetery, situated in a rundown area of the city, are the
graves of thousands of Polish men, women and children. It is not the only
such cemetery in Iran, but it is the largest and most well-known. All of the
gravestones, row upon row of them, bear the same date: 1942.

In that year, Iran stood as a beacon of freedom and hope for almost a
million Polish citizens released from the Soviet labor camps of Siberia and
Kazakhstan. After enduring terrible conditions travelling across Russia,
115,000 of them were eventually allowed to enter Iran. Most of them went on
to join the allied armies in the Middle East. The rest (mostly women and
children) remained guests of Iran for up to three years, their lives totally
transformed in the process. They never forgot the debt they owed to the
country that had so generously opened its doors to them. Their
reminiscences, as well as the many graves left behind in Tehran, Anzali and
Ahvaz, are testimony to a chapter of Iranian history almost erased from the
public memory.


From Poland to Iran
(http://www.rozanehmagazine.com/JanFeb2005/apoilishiniran.html)

In 1939, the Soviet Union had participated with Nazi Germany in the invasion
and partition of Poland. In the months that followed, the Soviets began a
policy of ethnic cleansing in the area to weed out what they called
"socially dangerous and anti-soviet elements". As a result, an estimated 1.5
million civilians were forcibly expelled from their homes in the course of
four mass deportations. Thrust at gunpoint into cattle trucks, they were
transported to remote labour camps all over Siberia and Kazakhstan. [1]

Their fate was completely changed in June 1941 when Germany unexpectedly
attacked Russia. In need of as many allies it could find, Russia agreed to
release all the Polish citizens it held in captivity. [2] Shortly
afterwards, provision was also made for the creation of an army from these
newly-freed prisoners. It was to be commanded by General Wladyslaw Anders,
recently released from the Lubyanka prison in Moscow. Stalin intended to
mobilize this new army immediately against the Germans in the West; but
Anders persuaded him to hold back until the Poles had recovered their health
and strength after two years of exhaustion in the labour camps.

Swept onwards by the rumours that Stalin was about to allow some of them to
leave his "Soviet Paradise", these former prisoners of the Gulag system
began a desperate journey southwards, some of them on foot, to reach the
reception camps set up for them on the borders of Iran and Afghanistan. They
travelled thousands of miles from their places of exile in the most distant
regions of the Soviet Union. It was an exodus of biblical proportions in
terrible conditions. Many froze to death on the journey or starved. Others
kept themselves alive by selling whatever personal objects they had been
fortunate enough to have brought with them. Exhausted mothers, unable to
walk any further, placed their children into the arms of strangers to save
them from certain death. [3]

Arrived at the army reception camps in Tashkent, Kermine, Samarkand and
Ashkhabad, the refugees attempted to enlist in the Polish army, for which
the Soviets had allocated some food and provisions. There was nothing,
however, for the hundreds of thousands of hungry civilians, mostly women and
children, who were camped outside the military bases. Instead of increasing
provisions to the camps, the Soviets actually cut them. In response, the
Polish army enlisted as many of the civilians as they could into its ranks,
even children (regardless of age or sex) to save them from starvation. In
the baking heat, dysentery, typhus, and scarlet fever became rampant.
Communal graves in Uzbekistan could not keep up with the numbers who were
dying. By 1942, only half of the 1.7 million Polish citizens arrested by the
Soviets at the start of the war were still alive.

Their salvation finally came when Stalin was persuaded to evacuate a
fraction of the Polish forces to Iran. A small number of civilians were
allowed to accompany them. The rest had no option but to remain behind and
face their fate as Soviet citizens.


Port of Pahlevi

The evacuation of Polish nationals from the Soviet Union took place by sea
from Krasnovodsk to Pahlevi (Anzali), and (to a lesser extent) overland from
Ashkabad to Mashhad. It was conducted in two phases: between 24 March and 5
April; and between the 10th and 30th of August 1942. In all, 115,000 people
were evacuated, 37,000 of them civilians, 18,000 children (7% of the number
of Polish citizens originally exiled to the Soviet Union).

A makeshift city comprising over 2000 tents (provided by the Iranian army)
was hastily erected along the shoreline of Pahlevi to accommodate the
refugees. It stretched for several miles on either side of the lagoon: a
vast complex of bathhouses, latrines, disinfection booths, laundries,
sleeping quarters, bakeries and a hospital. Every unoccupied house in the
city was requisitioned, every chair appropriated from local cinemas.
Nevertheless, the facilities were still inadequate.

The Iranian and British officials who first watched the Soviet oil tankers
and coal ships list into the harbour at Pahlevi on the 25th March 1942 had
little idea how many people to expect or what physical state they might be
in. Only a few days earlier, they had been alarmed to hear that civilians,
women and children, were to be included among the evacuees, something for
which they were totally unprepared. [4] The ships from Krasnovodsk were
grossly overcrowded. Every available space on board was filled with
passengers. Some of them were little more than walking skeletons covered in
rags and lice. Holding fiercely to their precious bundles of possessions,
they disembarked in their thousands at Pahlevi and kissed the soil of
Persia. Many of them sat down on the shoreline and prayed, or wept for joy.
They were free at last!

They had not quite escaped, however. Weakened by two years of starvation,
hard labour and disease, they were suffering from a variety of conditions
including exhaustion, dysentery, malaria, typhus, skin infections, chicken
blindness and itching scabs. General Esfandiari, appointed by the Iranians
to oversee the evacuation, met with his Polish and British counterparts to
discuss how to tackle the spread of Typhus, the most serious issue facing
them.

It was decided to divide the reception area into two parts: an "infected"
area and a "clean" area, separated from each other by a barbed wire fence.
On arrival, those who were suspected of having infectious diseases were
quarantined in the closed section for four days, or else sent to the camp
hospital. 40% of patients admitted to the hospital were suffering from
typhus. Most of these died within a month or two of arriving. At this time
there were only 10 doctors and 25 nurses in the whole of Pahlevi.

In the clean area, the arrivals were channelled into a series of tents where
their clothes were collected and burned. They were then showered, deloused,
and some of them had their heads shaved in the interests of hygiene. As a
result, women began to wear headscarves to conceal their baldness. Finally,
they were given sheets, blankets and fresh clothes by the Red Cross and
directed to living quarters.

Food provision was inappropriate. Corned beef, fatty soup and lamb,
distributed by the British soldiers, caused havoc with digestions accustomed
only to small pieces of dry bread. They could not tolerate the rich food,
and a large number died purely from the results of over-eating.

Beggarly, unwell and dishevelled, the Polish refugees were nourished more by
the smiles and generosity of the Iranian people than by the food dished out
by British and Indian soldiers. Iran at that time was going through one of
the unhappier episodes of her history. Occupied by the Russians and the
British, her relations with the soldiers of these two countries were
understandably strained and difficult. With the Poles, however, there was an
immediate affinity which was evident from the moment they arrived and which
extended from the lowest to the highest levels of society.

On 11th April 1942 Josef Zajac, chief of Polish forces in the Middle East,
noted in his diary on a visit to Tehran that the Persian population were
better disposed to them than either the British or the White Russian emigres
(who were distinctly hostile). His relationship with the Iranian Minister of
War, Aminollah Jahanbani (released a year earlier from prison for plotting
against Shah Reza Pahlavi), was genuinely friendly and cordial. During the
course of their discussions together on 13th April 1942, they discovered
that they had been students together at the same French military academy.
[5] Personal friendships such as these further smoothed relations between
the two populations. Contacts between Polish and Persian soldiers were
equally cordial. The custom of Polish soldiers saluting Persian officers on
the streets sprang up spontaneously, and did not go unnoticed by the
Iranians


Isfahan: The City Of Polish Children

Washed up in the detritus of evacuees arriving at Pahlevi had been over
18,000 children of all ages and sexes (mostly girls). [6] Not all of them
were orphans. Some had been separated from their families during the long
journey through Russia. Their condition was especially desperate. Many were
painfully emaciated and malnourished. Orphanages were set up in immediately
in Pahlevi, Tehran and Ahvaz to deal with them as a matter of urgency.

The first major orphanage to be opened was situated in Mashhad, and was run
by an order of Christian nuns. It opened its doors on March 12 1942. The
children at this home were predominantly those transported over the border
from Ashkabad by trucks.

Eventually, however, Isfahan was chosen as the main centre for the care of
Polish orphans, particularly those who were under the age of seven. They
began arriving there on 10th April 1942. It was believed that in the
pleasant surroundings and salutary air of this beautiful city, they would
have a better chance of recovering their physical and mental health.

Iranian civil authorities and certain private individuals vacated premises
to accommodate the children. Schools, hospitals and social organizations
sprang up quickly all over the city to cater for the growing colony. The
young Shah, Mohamed Reza Pahlavi took especial interest in the Polish
children of Isfahan. He allowed them the use of his swimming pool, and
invited groups of them to his palace for dinner. In time, some of the
children began to learn Farsi and were able to recite Persian poems to a
delegation of Iranian officials who visited the city. At its peak,
twenty-four areas of
the city were allocated to the orphans. As a result, Isfahan became known
ever after in Polish emigre circles as "The City of Polish Children".


Exile in Iran

The refugees remained in Pahlevi for a period of a few days to several
months before being transferred to other, more permanent camps in Tehran,
Mashhad, and Ahvaz. Tehran possessed the greatest number of camps. A
constant stream of trucks transported the exiles by awkward twisted roads
from the Caspian to Quazvin, where they were put up for the night on school
floors, before continuing their journey next morning to the capital.

Tehran's five transit camps, one army and four civilian, were situated in
various parts of the metropolitan area. Once again, certain Iranian
authorities and individuals volunteered buildings (even sports stadiums and
swimming baths) for the exclusive use of the refugees. Camp No.2, however,
(the largest) was nothing more than a collection of tents outside the city.
Camp No. 4, was a deserted munitions factory. No. 3 was situated in the
Shah's own garden, surrounded by flowing water and beautiful trees There was
also a Polish hospital in the city, a hostel for the elderly, an orphanage
(run by the Sisters of Nazareth) and a convalescent home for sick children
(Camp No. 5) situated in Shemiran.

Most able-bodied men (and women) of military age enlisted forthwith in the
army and were assigned to military camps. Their stay in Iran was a short
one. The army was quickly evacuated to Lebanon and included in the Polish
forces being reformed there. Their route to Lebanon was either overland from
Kermanshah (6 rest stations were set up for them along the way to Latrun),
or by ship from the southern port of Ahvaz. The remainder - women, children
and men over the age of military service - remained behind in Iran, some of
them for periods up to three years.

Something more than food and clothing are necessary for the human spirit to
survive and grow. Art and Culture are antibodies to feelings of despondency
and decay, and within a few months of their arrival, the exiles had set up
their own theatres, art galleries, study circles, and radio stations all
over the city. Artists and craftsmen began to give exhibitions. Polish
newspapers began to spring up; and restaurants began to display Polish flags
on the streets.

Among the organizations formed to care for the educational and cultural
needs of the exiles was the influential "Institute of Iranian Studies" begun
by a small group of Polish academicians. [7] In three years from 1943 to
1945 this group published three scholarly volumes and scores of other
articles on Polish-Iranian affairs. Most of the material was later
translated into Farsi and published under the title "Lahestan". By 1944,
however, Iran was already emptying of Poles. They were leaving for other D.P
camps in places such as Tanganyika, Mexico, India, New Zealand and the UK.
Their main exit route was Ahvaz, where an area of the city still called
Campolu today, is a distant echo of its original name "Camp Polonia".
Mashhad's last children left on the 10 June 1944. Ahvaz finally closed its
camp doors in June 1945. The last transport of orphans left Isfahan for
Lebanon on the 12 October 1945.


What Remains

The deepest imprint of the Polish sojourn in Iran can be found in the
memoirs and narratives of those who lived through it. The debt and gratitude
felt by the exiles towards their host country echoes warmly throughout all
the literature. The kindness and sympathy of the ordinary Iranian population
towards the Poles is everywhere spoken of. [8]

The Poles took away with them a lasting memory of freedom and friendliness,
something most of them would not know again for a very long time. For few of
the evacuees who passed through Iran during the years 1942 - 1945 would ever
to see their homeland again. By a cruel twist of fate, their political
destiny was sealed in Tehran in 1943. In November of that year, the leaders
of Russia, Britain and the USA met in the Iranian capital to decide the fate
of Post-war Europe. During their discussions (which were held in secret), it
was decided to assign Poland to the zone of influence of the Soviet Union
after the war. It would lose both its independence and its territorial
integrity. The eastern part of the country, from which the exiles to Iran
had been originally expelled, would be incorporated wholesale into the
Soviet Union. The Polish government was not informed of the decision until
years later, and felt understandably betrayed. 48,000 Polish soldiers would
lose their lives fighting for the freedom of the very nations whose
governments had secretly betrayed them in Tehran, and later (in 1945) in
Yalta. [9]


NOTES

1. There were four mass deportations of the civilian population of eastern
Poland in 1940/41 alone:
a) 10 Feb 1940. 250,000 from rural areas sent to Siberia in 110 cattle
trains.
b) 13 April 1940. 300,000, mostly women & children 160 trains) mostly to
Kazakhstan and Altai Kraj.
c) June/July 1940. 400,000 to Archangielsk, Sverdlovsk, Novosibirsk etc.
d) June 1941. 280,000 to various part of USSR. Some 500,000 Poles had also
been arrested by the Soviets between 1939 and 1941, mostly the government
officials, judges teachers lawyers, intellectuals, writers etc. So the total
of 1.7 million Poles were in captivity in the Soviet Union.
2. Under an agreement signed on 30th July 1941 by the Polish premier,
General Sikorski and the Russian representative I. Mayski, Russia agreed to
release all the Poles who had been arrested under what was termed an
"amnesty". The word "amnesty" was extremely ill-chosen. The amnesty was
signed in London in the presence of Winston Churchill and Anthony Eden.
3. Although the "amnesty" was announced in July, the news did not filter
through to many of the remoter camps of eastern Siberia until December. For
others, the news never reached them at all, and they remained in Russia.
4. General Anders himself took the responsibility to evacuate the civilians
before he had even discussed it with the British.
5. They had studied at the Ecole Superieure de Guerre in Paris. General
Anders, who visited Jahanbani in Teheran a few months later, was also a
graduate of this school.
6. On Jan 6 1943, the Polish embassy was told to close all 400 of its
welfare agencies on Russian soil (including orphanages and hospitals). Two
months later, all Polish citizens remaining on Russian soil were deemed to
be Soviet citizens.
7. The president was Stanislaw Koscialkowski
8 The word "kish-mish" passed into the vocabulary of the survivors. Many
Polish boys were named Dariusz, still extremely popular as a boy's name in
Poland today.
9. Polish soldiers were not even allowed to participate in the Victory
parade in London in 1945

References:
Faruqi, Anwar. Forgotten Polish Exodus to Iran. Washington Post. 23 Nov 2000
Kunert, Andrzej. K., Polacy w Iranie 1942-45. Vol I. R.O.P.W.i M. Warsawa.
2002
Mironowicz, Anna, Od Hajnowki do Pahlewi. Editions Spotkania. Paris 1986
Woloch, Helena, Moje Wspomnienia. Sovest. Kotlas 1998

Squadron Leader Michal Cwynar: Polish fighter pilot ace

Squadron Leader Michal Cwynar: Polish fighter pilot ace


Squadron Leader Michal Cwynar
Michal Cwynar was the last of the fighter aces from that most welcome group of Polish pilots who reached these shores after the fall of France in June 1940, having fought the Germans during the invasion of his own country in September 1939 and the Italians in the Battle for France. He was to continue to fly as a fighter pilot in the Polish squadrons that served with the RAF for the remainder of the war, becoming an ace, with five combat victories, and also shooting down three V1 flying bombs.

Cwynar was born in 1915 in Orzechowka near what was then Lemberg, a city of the Austro-Hungarian Empire. (From 1918 it was Lwow, Poland; from 1945 the Soviet city of Lvov; it is now Lviv, Ukraine.) Following in the footsteps of his older brother Stanislaw he joined the Polish Air Force in 1933 and after training was posted, as an NCO, to the 4th Squadron of the Pursuit Brigade.

The squadron was equipped with the PZL P11c, a high-wing monoplane with an open cockpit and fixed undercarriage. His first flight commander was Wladyslaw Gnys (obituary, March 22, 2000) the pilot who on the morning of September 1 destroyed the first German plane to be brought down in the Second World War.

On the afternoon of September 1 Cwynar’s flight, in its obsolescent but manoeuvrable planes, intercepted some Ju87 Stukas returning from a bombing raid and that afternoon he made his first kill. Frequently changing airstrips, his squadron, though decimated, continued to take a toll of German bombers and fighters until September 17, when the Soviet Army invaded Poland from the east.


Times Archive 1941: The airmen of Poland
General Sikorski said they had served their country gallantly while she was still free, and were serving her equally gallantly today by fighting wing to wing with their Allies of the RAF

That day, the Poles flew their remaining planes to Romania. Cwynar was interned but under the guise of a civilian mechanic managed to escape in a Greek ship sailing from Constanta to Beirut, then under French control. From there he sailed to France where Polish units under General Sikorski — “Sikorski’s Tourists” as Goebbels scathingly called them — were being formed.

Cwynar was assigned to a fighter group at Le Luc in Provence flying Morane-Saulnier 406s. He was pleasantly surprised by the camaraderie he found, all ranks from the CO to sergeant pilots sharing the same table with the best wine in the town’s best restaurant. Later the unit was re-equipped with the Dewoitine D520 and moved to Toulon, from where it undertook sorties against the Regia Aeronautica when Italy entered the war on June 10.

With the French capitulation on June 22, the group was ordered to fly to Algiers, where the Poles noticed a change in attitude by their French brothers-in-arms now under the collaborationist leadership of Pétain. They decided to make their way to Gibraltar and thence to Britain, where Cwynar arrived on July 17, 1940. He was to be one of several hundred Polish Air Force personnel who formed the nucleus of four bomber and ten fighter squadrons.

Instead of being able to participate in the Battle of Britain, Cwynar was posted to a bomber and gunnery school in Dumfries, from where he towed targets over the Solway Firth while his colleagues were in action over the South of England. In Dumfries, however, he met his future wife, Margaret Marchbank.

In April 1941 he at last joined a front-line squadron, No 315 City of Deblin, flying Hurricanes, based at Speke, defending Liverpool. In July the squadron was re-equipped with Spitfires and undertook offensive sweeps over France. On August 14 the three Polish squadrons of the Northolt wing met a large formation of Messerschmitt Me109s near Le Toucquet and in an extended dogfight Cwynar had his second combat victory. On September 16 he shot down another Me109 over Saint-Omer. Later commissioned, in February 1943 he destroyed an Fw190 over Calais.

After a period “resting” as an instructor in April 1944 he rejoined 315 Squadron, now converted to Mustangs, and commanded by the charismatic Eugeniusz Horbaczewski, who by the time he was killed in action on August 18, 1944, had 16½1/2combat victories to his name. On June 8 Cwynar was promoted to flight lieutenant and became second in command of the squadron. On that day, leading four Mustangs on an armed reconnaissance over the Allied landing zone his aircraft was hit by ground fire and lost power but he was able to make a forced landing in a cornfield within the Allied beachhead. As he fled from his Mustang, in case its fuel tank should explode, a British corporal on a motorcycle shouted at him to stop where he was. He had strayed into a minefield from which the soldier guided him to safety.

On his first morning back with the squadron, Horbaczewski ordered him to take a Mustang and fly to Dumfries to reassure his wife, who had been told that he had been reported missing. He returned to the squadron after lunch with his wife, and Horbaczewski, to demonstrate that none of his pilots was being favoured, assigned to Cwynar the leadership of the last sortie over France that evening.

With the V1 attacks on Britain beginning a week after D-Day, the squadron was switched to air defence against this new menace, since the Mustang was one of the few piston-engined aircraft capable of intercepting the pulse-jet powered flying bombs. Cwynar was to destroy three in the next few weeks.

On July 30, 1944, 315 Squadron was given the task of escorting Canadian Beaufighters on a sortie looking for German shipping hugging the Norwegian coast. It was intercepted by Me109s, Cwynar bagging one and sharing a claim for a second. On September 5, 1944, Cwynar had a close shave, as he led his flight over Hanover. He was hit by flak, a shell entering his cockpit and grazing his neck before exiting through the rear of the canopy.

On September 8, 1944, Cwynar was awarded the DFC. After a further period resting he was promoted to squadron leader and on July 3, 1945, was given command of 316 City of Warsaw Squadron, leaving his beloved 315 as the longest-serving pilot in it. His brother Stanislaw commanded a Polish bomber Squadron, No 300, ending the war as a group captain and station commander of the Faldingworth Polish bomber base in Lincolnshire.

After the war and the disbandment of the Polish forces who had fought with the Allies, Cwynar, like most of his comrades, chose a life in exile rather than returning to a now Soviet-dominated Poland. He moved to his wife’s home town, Dumfries, where he set up a business as a coach trimmer and upholsterer. She died in 1965 and he later married Mabel Shankland. She, too, predeceased him. There were no children of either marriage.

During the war Cwynar had been notable for entertaining his squadron on the guitar, and one of his first big expenses in civilian life was the purchase of a German Hoffner guitar for the great sum then of £300. In Scotland he played in a jazz trio. His other love was his garden in which he strove to re-create the habitat of his native Carpathian foothills, and with his wife awaited the return of migrant birds.

In addition to his DFC he was decorated with the French Croix de Guerre, the Virtuti Militari V Class and the Polish Cross of Valour four times.

Squadron Leader Michal Cwynar, DFC, Croix de Guerre, Virtuti Militari, wartime Polish fighter ace, was born on November 14, 1915. He died on May 26, 2008, aged 92

Friday, April 4, 2008

Generał Polskich Nadziei - Władysław Anders

Generał Polskich Nadziei - Władysław Anders


Generał Polskich Nadziei - Władysław Anders - cz। 1; dokument fabularyzowany kraj


http://www.tvpolonia.com/player/index.php?path=58&mov=498149367.wmv&play=1
Generał Polskich Nadziei - Władysław Anders - cz। 2; dokument fabularyzowany kraj
http://www.tvpolonia.com/player/index.php?path=58&mov=963344982.wmv&play=1

Sunday, November 11, 2007

Maria Dedio - sen matki Polki



Maria Dedio - sen matki Polki
Nasz Dziennik, 2007-11-11
Na początku października otrzymałem wiadomość: "Serdecznie zapraszamy na premierowy pokaz filmu dokumentalnego 'Epitafium 169. Rzecz o Adamie Dedio 'Adrianie''". Film, na zlecenie Biura Edukacji Publicznej IPN, zrealizowała Akademicka Telewizja Edukacyjna Uniwersytetu Gdańskiego. "Epitafium" opowiada o życiu Adama Dedio - żołnierza wojny obronnej 1939 r., żołnierza ZWZ-AK i oficera Marynarki Wojennej. Wieczór w Zakopanem, 12 grudnia 1918 roku. Maria Dedio, żona Stanisława Dedio, profesora filologii klasycznej, nauczyciela gimnazjum, zasiadła wieczorem do czystego kajetu i po głębokim namyśle napisała na pierwszej stronie, dużymi literami, dedykację, która wypłynęła jakby wprost z jej serca, przejętego radością oczekiwania na pierwsze dziecko: "Mojemu Dziecku"... Nie napisała "mojemu synkowi" czy mojej córeczce", bo wtedy płci dziecka nie ustalano przy pomocy USG, była niespodzianką. W tamtych czasach radość oczekiwania na narodzenie mieszała się też z niepokojem, bo wiele dzieci umierało przy narodzinach i wiele kobiet umierało w połogu. Maria była tego świadoma, dlatego na początku swego pamiętnika-dedykacji napisała słowa ściskające za serce: "Moje Ukochane! Za miesiąc może będziesz na świecie! Może być jednak, że nie zobaczymy się. Zostanie Ci w każdym razie Ojciec, jeden z najbardziej prawych i czystych ludzi, jakich widziałam na świecie. Mimo to pragnę napisać Ci parę słów od siebie. Słów parę, jakby testamentu i świadectwa zarazem. Testamentu przekazującego Ci, czym pragnęłabym, byś było w życiu i świadectwa, co było moją najgłębszą tęsknotą w życiu i do czego pragnęłam i trwałam wedle najlepszej swej woli. Bądź duchem prawym, czystym, promiennym! Bądź siewcą dobra i nie opuszczaj rąk w dążeniu do coraz większej doskonałości i świętości! Stwarzaj wokół siebie atmosferę podniosłą a radosną. Bądź rajem i dąż do raju, 'gdzie się radują wszystkie święte siły, kiedy się przez nas co świętego stanie'. Niechaj Ci Bóg błogosławi i szczęści!". Pamiętnik zachował się do dziś. Trafił w dobre ręce, które ocaliły go od niepamięci. Najpierw bratanicy Adama Dedio - Ireny, potem mjr. Waldemara Kowalskiego, zastępcy dyrektora więzienia, noszącego dziś nazwę Aresztu Śledczego w Gdańsku. Major nie jest przeciętnym oficerem więziennictwa. Ma na koncie liczne artykuły i książkę "Dwie strony krat", napisaną na 100-lecie gdańskiego więzienia. Historia jest dla niego okazją do refleksji nad życiem. Żaden dokument nie dał mu jednak tylu okazji do refleksji i wzruszeń, co pamiętnik Marii Dedio. "Dziecko" z zakopiańskiej dedykacji zginęło bowiem po latach w gdańskim więzieniu, z wyroku komunistycznego sądu. W tym samym więzieniu, które major przemierza na co dzień. Więc oto człowiek... Maria Dedio była kobietą gruntownie wykształconą, ukończyła studia filologiczne na Uniwersytecie Jagiellońskim oraz slawistykę i romanistykę w Wiedniu. Była zafascynowana twórczością Norwida, dlatego przytacza swojemu nienarodzonemu jeszcze dziecku wiersz mazowieckiego wieszcza "Człowiek" - stosunkowo mało dziś znany, rzadko cytowany, choć wyjątkowej głębi i urody: Oto zrodzonyś, maleńka dziecino, I w dni niewiele taki jesteś luby, Skoro cię z długich osłonięć wywiną, Do wanny niosą, lub na dywan gruby Niby małego nad Nilem Mojżesza! (...) Więc oto Człowiek, takie jeszcze ziarno, Spotkał już miłość czystą i ofiarną, Która mu stopki dziecięce obmywa, Z weselem służy i o Bogu śpiewa. (...) I jakże? - taką widząc cię istotą, Będęż się ciebie zapytywał, dziecię: Czy idziesz posiąść na tym starym świecie Boleść i nędzę? - czy bisior i złoto? (...) Kto ci obetrze pot z bladego czoła? Jeśli nie Prawda, Weronika sumień, Stojąca z chustą swą w progach kościoła?! Sakrament, poznasz, że jest jeden stały I samą wzgardą pogardzisz na świecie, Piękny jak świeżo narodzone dziecię, Ten sam, co dawniej, niby Mojżesz mały, Nilowej lilii trzymający kwiecie. (...) I to ja Ciebie, zroszonego k'temu, Mamże zawodną łudzić pomyślnością? Nie! - ty bądź raczej nie bardzo szczęśliwy - (...) Bądź niezwodzonym! - umarły czy żywy, Cykutą karmion czy miodem i mlekiem, Bądź: niemowlęciem, mężczyzną, kobietą, Ale przed wszystkim bądź Bożym Człowiekiem! Adam - Adaś... Adaś Dedio urodził się w wigilię Bożego Narodzenia 1918 roku. O imię pytać nie trzeba. Dla rodziców - filologów zakochanych w polskiej historii i literaturze, było to oczywiste: w wigilię Bożego Narodzenia 1798 r. urodził się przecież Adam Mickiewicz. 17 lutego 1919 r. Maria napisała swojemu synkowi w pamiętniku: "Jutro będziesz mieć 8 tygodni. Kosztowałeś już nas wiele trudu, troski i niespania, a kochamy Cię oboje ze Staszkiem coraz mocniej. Jeżeli Cię nic nie boli, to taki jesteś przemiły, że odejść od Ciebie nie można. A jeżeli cierpisz, zanosisz się od krzyku i zapłaczesz łezką, to krwawi nam się serce, bo przecież pragniemy, by u nas i z nami dobrze Ci było, byś w domu rodzicielskim miał dobro samo, a nie ból i to nie zasłużony". "O matko Polko" - chciałoby się powiedzieć słowami wieszcza Adama - "klęknij przed Matki Bolesnej obrazem i na miecz patrzaj, co Jej serce krwawi. Takim wróg piersi twe przeszyje razem. Bo choć w pokoju zakwitnie świat cały, choć się sprzymierzą rządy, ludy, zdania, syn twój wyzwany do boju bez chwały i do męczeństwa (...). Wyzwanie przyszle mu szpieg nieznajomy, walkę z nim stoczy sąd krzywoprzysiężny; a placem boju będzie dół kryjomy, a wyrok o nim wyda wróg potężny"... "Żyj z nami i nie chciej od nas odchodzić!" - pisała szczęśliwa Maria. "Chodźmy wszyscy Troje w Jasność i Szczęście służenia Bogu i Ojczyźnie. Zbliżajmy się wszyscy Troje, coraz więcej do tego, 'co jest wszystkim i wszystko obleka', co jest duchem twórczym gwiazdy, anioła, człowieka a celem i początkiem i nieba, i ziemi. Chciałabym przekazać Ci miłość i cześć dla pewnych ludzi żyjących lub dla pamięci ludzi zmarłych". W perspektywie Polski 11 lipca 1920 r. w Bydgoszczy Maria zapisała w pamiętniku ważne słowa, świadczące o tym, że jednakowo intensywnie i żarliwie żyła sprawami swego synka jak sprawami Ojczyzny, zagrożonej śmiertelnie przez bolszewicką, "światową rewolucję". "Adamku Najmilszy, Radości Moja! (...) Jest teraz ciężka chwila dla Polski. Rosjanie - bolszewicy idą na nasz kraj. Może Ojciec pójdzie walczyć, gdy Ojczyzna zawoła, a ja nie wiem, czy oddać Cię Babci i pójść zastąpić jakiegoś mężczyznę, który mógłby pójść walczyć, czy też do szpitala rannych iść opatrywać. W każdym razie ciężko mi będzie bez Ciebie"... Jestem... "Poznań, 20 lutego 1921 r.: 7 lutego po raz pierwszy powiedziałeś 'jestem!'. Jesteś niezmiernie żywy, jak żywe srebro. Z dzieci, które widzę obok Ciebie, Tyś najruchliwszy. Miło patrzeć na życie, które wre w Tobie. Radują się nim Babcia Ludka i Dziadziu Felunciu, ale odetchnąć przy Tobie nie można, bo wciąż Cię trzeba mieć na oku. Choć masz dobre serce i bardzo jesteś do pieszczot przywykły i dajesz mi oznak przywiązania moc, ale przy tym jesteś uparty i złośnik. Będziesz miał kiedyś w życiu dużo pracy z wykorzenieniem lub opanowaniem tych wad... W Józefowie, 12-13 lipca 1921 r., Maria napisała: "Celem mojego życia, pragnę, by stało się odtąd i jedynie, wychowanie Ciebie po Bożemu, na człowieka z silnym i szlachetnym charakterem; człowieka, który samym swym istnieniem na świecie umacniałby swe otoczenie w przeświadczeniu, że istnieje Bóg i wyższy porządek rzeczy. Z tego punktu widzenia chcę oddać całe moje życie, więc wykształcić siebie na ukształtowaną duchowo niewiastę, czym mogłabym być choć w części dla Ciebie przykładem. Dalej chcę zdobywać wiedzę społeczno-historyczną, literacką i przyrodniczą, by móc się kierować mądrościami i kierować Cię i by Cię nie opuścić wtedy, gdy Bóg wezwie Cię przed czasem, i gdy najmocniej mnie będziesz potrzebował". Przypadek czy matczyne, głębokie przeczucie przyszłej tragedii? Maria napisała jeszcze: "By iść ku temu celowi, muszę opanować i zwyciężyć wiele pokus i poskromić wybujałe życie uczuciowe, pohamować żądzę pracy społecznej, względnie tę chęć wyładować w swych zdolnościach w granicach, które by szkody Tobie nie przyniosły. Zwalczyć muszę chęć do pracy pedagogicznej w szkole, do której mnie ciągnie, gdzie dotychczas dobry jej był rezultat i moja predyspozycja duchowa. Trzeba pokonać strach przed pogardliwym powiedzeniem ludzkim o mnie: ,,siedzi w domu i nic nie robi"... Czy takimi słowami można jeszcze poruszyć współczesne feministki? Matczyne dylematy "Masz 3 latka i 2 miesiące i jesteś już rozumnym człowiekiem" - czytamy pod datą 20 lutego 1922 r. w Poznaniu. "Można Ci wszystko wytłumaczyć, zrozumiesz i uznasz. Zrozumiesz i uznasz jednak tylko wtedy, gdy nie jesteś rozzłoszczony, bo wtedy zupełnie nie władasz sobą. Widzę, że z Tobą tylko dobrocią można postępować, by Cię nie wyrwać do złości. Ale znów jestem bezradna wobec takiego faktu: nie chcesz iść wieczór spać, natomiast jak ojciec krzyknie i da parę klapsów, to nie odważysz się nawet silnie płakać, pożalisz się cicho jak trusia i zasypiasz (...). Czuję, że mnie kochasz, ale jesteś gwałtownie wybuchowym temperamentem. Jesteś dzięki Bogu zdrów i silny, krzyczysz z radości i z gniewu, i ze złości, masz upór i dążysz do przeprowadzenia swych żądań. Są to zadatki na duży charakter. (...) Boli Cię widok Jezusa na krzyżu. Jesteś poruszony, gdy mówię, że to my swymi złościami i niegrzecznościami przybijamy go do krzyża. Powiadasz więc, po chwili grzeczności: 'On teraz zdejmie rączkę z krzyża, bo ja jestem grzeczny'". Hanusia "Niemieczkowo, powiat Oborniki, 15 sierpnia 1923 r.: Jesteśmy tu w lesie na wakacjach, od przeszło miesiąca. Jest z nami Hanusia. Urodziła się 25 kwietnia. Ojciec, Ty Adaśku i ja, kochamy ją na wyścigi. Ojciec zwie ją Leśną Panną, bo całe dnie wozimy ją w wózeczku po leśnych drogach, śpiew przecudny, dziecięcy wydobywa z ust. Śpiew, który, jak Ojciec twierdzi, posłyszała u ptaków leśnych i teraz go naśladuje"... Słabość krusz "Poznań, 18 stycznia 1925 r.: Adaś dopiero w tym roku nauczył się chwytać melodię i śpiewa z wielkim zapałem po całych dniach. Kolędy nie kolędy, hymny skautowe czy sokole i pieśni, jakie tylko usłyszy. Najmilej mi się słyszy, gdy powtarza: 'Ramię pręż, słabość krusz! Wolę tęż, ojczyźnie miłej służ!'". 11 października 1933 r. Maria dziękowała Bogu za trzecie dziecko - Tadeusza. Tymczasem Adaś był już uczniem V klasy gimnazjum humanistycznego w Rydzynie. "Jest tam już drugi rok i ma świadectwo czyste. Chce mieć jeszcze lepsze, by móc jechać na wakacje w Tatry" - zapisała matka. 10 maja 1937 r. Adam zdał w Poznaniu maturę. "Obecne chwile uważam za najszczęśliwsze, bo wszystkie troje dzieci są w domu, mogę na nie patrzeć, troskać się o nie i pomagać im, mogę się cieszyć ich zdrowiem, a przede wszystkim radować się, że idą w dobrym kierunku. Adaś w trakcie przygotowań się do matury zrozumiał wartość rzetelnej, systematycznej pracy. Dzięki Ci, Boże, za wszystko! Dzięki Ci Panienko Najświętsza! Dzięki Wam Święci, pomocnicy i opiekunowie najwierniejsi" - cieszyła się matka. Marynarz 12 lipca 1937 r. Adam został przyjęty do Szkoły Marynarki Wojennej w Toruniu. "Tylko za samym wpływem Boga i Najświętszej Panienki mogę nad nim czuwać i przez opiekę dusz zmarłych, które co dzień o opiekę nad zdrowiem duszy i ciała dzieci proszę. Modlitwa to jedyna broń teraz". We wrześniu 1938 r. Adam wrócił z pięciomiesięcznego rejsu na "Iskrze". "Zwiedził wiele, dary zwiózł liczne, mnie jedwab na suknię". W maju 1939 r. trafia do Szkoły Podchorążych Marynarki Wojennej w Bydgoszczy. "Polsce zaczyna grozić wojna z Niemcami. Stoimy gotowi do rozprawy, gotowi walczyć o niepodległość i wielkość swej Ojczyzny, do krwi ostatniej kropli z żył" - pisze zatroskana Maria. Wojna Maria pisze w Elsowie: "Hania wraz z Basią Dąbrowską szykuje się do roli sanitariuszki na naszym terenie. Niech Bóg raczy nas wszystkich mieć w swojej opiece, a przede wszystkim Polskę całą. Cudowna i cudna Matka Boska Tuchowska wyjedna nam to niezawodnie. Wojna nas bezpośrednio jeszcze nie dotknęła: warczą samoloty, odprawiamy warty. Mimo wieści o zniszczeniu Zakopanego, radości i otuchy dodaje wieść, że Anglia i Francja już ruszyły do boju wraz z nami. Ksiądz Cząstka myśli nawet, że za miesiąc front tak się przesunie w głąb Niemiec, że będziemy mogli wracać do domów. Daj to Boże! Od Adasia nie ma jeszcze wieści. Dla mnie wielkim pokrzepieniem jest maleńka książeczka "Pokój duszy" św. Piotra z Alkantary. Prosta i kojąca. W obliczu nadciągających do Tuchowa Niemców, matka z córką i młodszym synkiem rusza polnymi drogami do Ryglic. "Na szosie nieprzerwany szereg wozów ciągnących z uciekinierami spod Sącza, ku Pilznu i Dębicy. Zdawało nam się, że najlepiej włączyć się w ten szereg i maszerować dalej, do wolnej Polski (...). Brak wieści od Adama i Ojca, ale Polska się broni i Panna Najświętsza da nam zwycięstwo!". W połowie października napisała: "Sytuacja Polski, po ludzku biorąc, okropna. Cała Polska zalana wrogami. Na zachód Niemcy, a od Sanu już Sowiety. Dziś przyniosłam z mlekiem wiadomość, że ponoć niemieckie wojska idą ku Jasłu, gdzie mają się zetrzeć z bolszewikami. Nie wiem, co groźniejsze; czy niemieckie, czy sowieckie zajęcie kraju. Boję się, by nas Sowiety nie zaraziły swą ideologią i ustrojem. Ufam, że wyjdziemy zwycięsko z tych najstraszniejszych chwil. Ufać, modlić się, trwać. Dużą pociechą jest dla mnie postawa Hani - i fizyczna, i psychiczna. Hania zdolna jest do ciężkiej pracy fizycznej, a duchowo tak ufa Bogu, taką jest żarliwą Polką, tak głęboko rozważa i odczuwa sprawy Polski, że miło na nią patrzeć i być z nią razem". Rodzina jest już razem, tylko Adam w niewoli, w Bawarii, lecz listy dochodzą. "Dojrzewa pięknie w cierpieniu, w pracy i samotności. Zrozumiał, że poważne rzeczy w życiu osiąga się nie 'szczęściem', lecz solidną pracą. Rozumie, że los, jaki nas spotyka, jest zawsze dla nas najlepszy, bo Bóg nam go dla nowego pożytku daje". Śmierć Hani Umarła w Wolicy, 24 listopada 1943 roku. Bezpośrednim powodem śmierci była angina. Dzielna matka pisała w pamiętniku: "Opowiadała wiele, ale już gorączka mąciła jej sposób wysławiania i nie chwytaliśmy tego, co chciała szczególnego powiedzieć, tylko że czułość, miłość chciała nam wyrazić i to miłość bezgraniczną. A potem, jakby bieda się już przełamała, ułożyła się, jakby wyciszona, jakby zasypiając". Adam cierpiał szczególnie po śmierci siostry. Pół roku później matka pisze: "Ból Adasia trwa do dziś w pierwotnym nasileniu. Cierpi jak w pierwszym momencie. Ja żyję i piszę, i chcę przez życie na ziemi uczciwe, zarobić sobie na tak wielką miłość Hanusi w niebie, jaką tu miałam za jej życia. Hania z nieba dba o to, byśmy mieli co jeść". Śmierć ojca W styczniu 1945 r. do Wolicy weszli Sowieci. Wiosną ojciec objął pracę w gimnazjum i lektorat języka greckiego na uniwersytecie w Poznaniu, z nadzieją szybkiego ściągnięcia rodziny. Wojna i nieustanny lęk o bliskich nadszarpnęły jednak jego zdrowie. Stanisław Dedio umarł na serce. "Wracał do domu pogodny, po wygłoszeniu pięknej mowy łacińskiej na pożegnaniu dyrektora Gimnazjum Marcinkowskiego, pana Latawca. Nagle zrobiło mu się niedobrze, wszedł do sieni domu przy Matejki 2 i usiadł na schodkach do parterowego mieszkania". Wezwano lekarza, ale było już za późno, choć w chwili śmierci miał dopiero 55 lat. "Przez 27 lat, jakie przeżyłam ze Staszkiem, nie usłyszałam z jego ust ani jednego kłamstwa, i to nawet w najdrobniejszej rzeczy" - napisała Maria. Śmierć męża i ciężary, jakie na nią spadły, sprawiły, że na 21 lat porzuciła swój pamiętnik. Powróciła do niego dopiero w październiku 1966 r., za namową Tadeusza. Mozolnie odtwarzała historię rodziny w tym czasie, powracając boleśnie do najsmutniejszego wydarzenia swego życia, do śmierci ukochanego, pierworodnego syna. Wyrok W roku 1946 Maria wróciła z Tadeuszem do Poznania. Adam był już wówczas ponownie w Marynarce Wojennej. Dostała wiadomość o jego chorobie i - wiedziona złym przeczuciem - natychmiast pojechała do Gdyni. Tu dowiedziała się, że na Adamie ciąży zarzut "utrzymywania niedozwolonych kontaktów z rządem w Londynie". Mimo starań nie udało jej się uzyskać zgody na widzenie z synem. Z ciężkim sercem wracała do Radomia, wiedziona obowiązkami wobec Tadeusza. Podjęła pracę w księgarni i w Miejskiej Bibliotece Publicznej. Tadeusz przebywał w tym czasie w szkole salezjańskiej w Ostrzeszowie. Wyrok śmierci na Adama przyjęła z niedowierzaniem i z przekonaniem, że nie jest ostateczny. Walczyła do końca o ułaskawienie syna, pisząc m.in. do Żymierskiego, wówczas ministra obrony i "marszałka Polski" z sowieckiego nadania. Wszystko na próżno. Adama skazano pod najcięższym zarzutem: "szpiegostwa" i "zdrady w interesie obcych agentur". "Obce agentury" to dla komunistów Polska i jej rząd na uchodźstwie. Prawdziwą delegaturę, sowiecką, budowali tymczasem ci, co skazali na śmierć Adama Dedio. Adam był jednym z czterech skazanych na śmierć członków organizacji konspiracyjnej Semper Fidelis Victoria, która stawiała sobie za cel suwerenność kraju i uwolnienie go od sowieckiej kurateli. Trzech skazanych ułaskawiono, zamieniając ich wyroki na więzienie. Sowieckie "śledztwo" Po latach odnalazł się Eugeniusz Menczak - członek organizacji, świadek tragedii, a raczej męczeństwa Adama podczas "śledztwa" w UB, potem Informacji Wojskowej: "Z porucznikiem Dedio widziałem się trzy razy w trakcie konfrontacji. Kiedy się spotkaliśmy, w pierwszym momencie go nie poznałem. Był opuchnięty i miał aż czarną twarz od bicia. Bito nas w tym samym pokoju. Kopano nas, uderzano w twarz i w głowę. Bito nogą od krzesła. Każda konfrontacja tak się kończyła". Stanisław Kłos zeznał w roku 1956: "Widziałem na jego ciele sińce - na policzkach i na rękach. Siedział w jakimś karcerze Informacji MW (...). Żalił się szczególnie na kpt. Bramczukowa, oficera sowieckiego, pełniącego służbę w Informacji WP pod nazwiskiem Bramczewski". W czasie rozprawy Adam Dedio, mimo groźby śmierci, odwoływał zapisane w protokole ze śledztwa "zeznania", zapisane tam wbrew jego woli, zmyślone przez śledczych. "Wyjaśnienia odnośnie bosmata Menczaka cofam. W czasie składania zeznań zostałem uderzony w twarz przez kpt. Spierańskiego tak, że mimo, iż jestem silny, przewróciłem się na ziemię". W relacji z zeszłego roku Eugeniusz Menczak wspominał z obrzydzeniem postać Josifa Orupa z NKWD, "oddelegowanego" do "służby" w polskiej marynarce. "W trakcie śledztwa chodził w granatowych spodniach i białej koszuli, bez krawata, było lato. Tylko raz widziałem go w sowieckim mundurze. Mówił tylko po rosyjsku i był przeważnie pijany. Często przysypiał w trakcie przesłuchań. Siedział często za biurkiem, a w odchylonej szufladzie widziałem pistolet. Czasami zastanawiam się, czy spanie przy otwartej szufladzie z pistoletem nie było prowokacją z jego strony. Tacy jak on, to byli przecież 'fachowcy'. Pewnie z setki takich śledztw miał już za sobą". Aresztowani przeżywali też katusze w więziennym karcerze: "W listopadzie, po wielomiesięcznym pobycie w piwnicy Informacji Wojskowej w Gdyni, po sadystycznym i okrutnym śledztwie prowadzonym przez oficerów Smiersz, głównego oprawcę mjr. Josifa Orupa i jego pomocnika kpt. Konstantina Spierańskiego, zostaliśmy przewiezieni do więzienia w Gdańsku. Sześcioosobowa grupa ludzi o rozpiętości wieku od 23 do 46 lat. Przewieziono nas w pozycji leżącej ze związanymi do tyłu rękoma samochodem ciężarowym. Gdy dotarliśmy do bramy więziennej, była wczesna godzina, było jeszcze ciemno, a my byliśmy w letnich mundurach, przemarznięci do kości. Nie byliśmy w stanie nawet wejść do więzienia. Okazana pomoc, którą nazwano rozgrzewką, była bardzo brutalna i skończyła się zaprowadzeniem nas bezpośrednio do piwnic. Pamiętam, że staliśmy w nich długo zwróceni twarzami do ceglanego muru. Tak długo, że omdlały nasz współtowarzysz Bronisław Bonk upadł na ziemię. Nie patrząc na nic, pospieszyliśmy mu z pomocą. Powstało zamieszanie, nagle zjawiło się więcej funkcjonariuszy. Wówczas dopiero skierowano nas do dwóch małych pomieszczeń, po trzech do każdego (...). Do pobytu w piwnicach byliśmy przyzwyczajeni, tutaj jednak [w karcerze] warunki pobytu pod wieloma względami były gorsze. Zimno, mokra posadzka, brudne wnętrze, smród środków dezynfekcyjnych, bezustanne piski szczurów, a w nocy głośne bieganie ich stad po korytarzu. Nie było tu prycz, dano nam tylko dwa niemieckie płaszcze wojskowe i śmierdzący kubeł. Większość czasu przebywaliśmy przeważnie w kucki, przytuleni do siebie plecami. Obsługiwał nas zawsze ten sam funkcjonariusz więzienny. Był to bardzo ponury typ, z którego ust wydobywały się niezmienne dla niego słowa: 'bandyci, zdrajcy, to nie sanatorium, to więzienie'. Zjawiał się zawsze w towarzystwie starszego, wystraszonego więźnia w wojskowej niemieckiej marynarce. Więzień przynosił w wiadrze wodnistą zupę lub czarny płyn zwany kawą. Rano w wojskowym chlebaku przynosił również skromne kromki gliniastego chleba i wynosił kibel. Nieustannie byliśmy bardzo głodni i zmarznięci" - wspominał Eugeniusz Menczak pobyt w "polskim" więzieniu. Nie zgadzam się... Rozprawa odbyła się w więzieniu, bez udziału obrońców oskarżonych. Uzasadniono to "bezpieczeństwem państwa". O takich rozprawach więźniowie mówili "kiblowa". Dla majora Kowalskiego szczególnie ważne jest to, że w miejscu, gdzie się te rozprawy odbywały, jest dziś kaplica więzienna. "Kiedyś odbierano tu ludziom nadzieję, dziś przywraca się ją przez modlitwę i refleksję" - mówi major. Sądowi Marynarki Wojennej w Gdyni, na rozprawie niejawnej w Gdańsku, przewodniczył kpt. Marian Brzoziński. Oskarżał prokurator kmdr. ppor. Jan Kant. Głównym dowodem przeciwko porucznikowi Dedio był jego meldunek organizacyjny: "Kpt. Bramczewski (Bramczukow) - szpicel w Marynarce Wojennej. Niebezpieczny dla naszych. Zlikwidować". W trakcie rozprawy Adam Dedio wyznał szczerze, choć pogarszało to jego sytuację: "Celem moim było dobro państwa (...). Wstąpiłem do organizacji dlatego, że uważałem, że Państwo Polskie znajduje się pod zbyt dużymi wpływami Rosji Sowieckiej, graniczącymi z okupacją (...). Ustroju panującego w Polsce nie uważam za w pełni demokratyczny. Reforma rolna została przeprowadzona w zbyt szybkim czasie i w momencie do tego mało odpowiednim (...). Nie zgadzam się też z taką formą upaństwowienia przemysłu, jak tego dokonano (...). Nie zgadzam się z faktem zaprowadzenia przez państwo ścisłej kontroli prasy (...). Uważam nasze granice na Odrze i Nysie, lecz przy tym jestem zdania, że należą się nam Lwów i Wilno. Są to moje głębokie przekonania polityczne". Zakorzeniony w "wadach" Narodu... Fragment "opinii składu sądzącego" o pobudkach Adama Dedio do działalności w powojennej konspiracji antykomunistycznej: "Oskarżonego raził fakt zajmowania wyższych stanowisk w Marynarce Wojennej przez oficerów odkomenderowanych z Armii Czerwonej (...). Na tym tle powstało u oskarżonego niezadowolenie z istniejącego podówczas stanu rzeczy, a przede wszystkim przekonanie o braku suwerenności i niezawisłości Polski (...). Zważywszy, że skazany kierował się przesłankami raczej uczuciowymi, nie sprawdzając aktualności swych przekonań, a zatem stanowi drastyczny przykład wad zakorzenionych w organizmie narodu (...), mimo głębokiej deprawacji, powstałej na tle słabości charakteru (!), skazany pozwala przypuszczać, że stałby się z czasem jednostką pozytywną"... Sowieckie państwo "ludowe" nie miało jednak czasu na sprawdzenie, czy Adam stałby się "jednostką pozytywną", więc postanowiło go zabić. Kilka lat później zabije generała Augusta Emila Fieldorfa "Nila". Tym razem w opinii "sądu" oskarżony na łaskę nie zasługiwał, bo od młodości walczył "z młodym państwem radzieckim" i nie było nadziei na "resocjalizację"... Sen matki Maria Dedio napisała do prokuratora Kanta: "O 12 w nocy, we wtorek 25 marca, miałam sen, że przyszła moja zmarła córka Hania z nieba, powiedzieć swojej biednej mamusi, że Adam nie żyje (...). 27 marca, wieczorem doszedł mnie telegram z Warszawy, że prośbie o łaskę odmówiono. Jestem w męce i znikąd na ziemi nie mogę zaczerpnąć wieści, co stało się lub dzieje z Adamem (...). Wiję się z bólu, że może Adam żyje, czeka na mnie, a ja jestem tutaj. I jeszcze jedno. Jeżeli nie odmówi Pan prośbie matki i napisze mi to, o co błagam, to proszę jeszcze łaskawie podać mi adres księdza, który Adama na śmierć dysponował. Zdaje mi się, że nie odmówi mi Pan tej ostatniej pociechy". Śmierć O szczegółach dotyczących śmierci Adama opowiedział matce, nad grobem syna, ks. Roman Ruchaj. Wspomnienie matki spisał Tadeusz: "Adam w więzieniu urósł duchowo, modlił się dużo, do nikogo żalu nie miał, smucił się tylko, że nie może być pomocą matce. 14 kwietnia 1947 roku obudzono go wtargnięciem do celi i wołaniem, że ma się gotować na rozstrzał i że może wyrazić ostatnie życzenia. Rzekł: 'Proszę o księdza spowiednika, i proszę przekazać pozdrowienia matce i bratu ode mnie'. Posłano po księdza do parafii Chrystusa Króla Zgromadzenia Palotynów. Przybył ksiądz Roman Ruchaj, urodzony w tym samym roku co Adam, niosąc przy sobie dwa komunikanty i oleje. Spowiedź odbywała się przy uchylonych drzwiach. Przez te drzwi zaglądali niecierpliwiący się wykonawcy wyroku. Adam spowiadał się pięknie i przygotował się na śmierć. Nie miał w sercu żalu do nikogo. Jęknął tylko: 'Moja biedna matka', ale wnet zwarł się w sobie mówiąc: 'Wola Twoja, Panie!'. Na oleje nie było czasu, otrzymał obydwa komunikanty". Eugeniusz Menczak zapamiętał: "Przeżyłem ten dzień bardzo, miałem nadzieję na ułaskawienie Adama. Straciłem serdecznego przyjaciela, Marynarka Wojenna wzorowego oficera, Ojczyzna swojego obrońcę z 1939 roku, a Armia Krajowa i Narodowe Zjednoczenie Wojskowe dzielnego kapitana. Tragedia jest tym większa, że zginął z rąk rodaków, trzech marynarzy z Informacji, którym rozkaz oddania strzałów dał oficer NKWD". Znak Adama przywiązano do słupa i chciano mu zawiązać oczy. Nie pozwolił. Zwrócił się do marynarzy, mających go zabić, ze słowami: 'Chłopcy! A teraz strzelajcie odważnie i celnie! Raz, dwa, trzy!'. I na ten jego 'rozkaz' padły strzały, które go przeszyły". Według relacji księdza Ruchaja, egzekucja odbyła się w pomieszczeniu, w którym ściany są tak skonstruowane, że więzną w nich kule. Jedna z kul odbiła się jednak od ściany i drasnęła oficera prowadzącego egzekucję! Był to wspomniany Sowiet z Informacji Marynarki Wojennej, Bramczukow vel Bramczewski. Dobry syn... Pochowano Adama w zaniedbanej części cmentarza Garnizonowego w Gdańsku. "Matka Adama wierzyła do ostatniej chwili w ułaskawienie syna" - wspominała Maria Dąbrowska, u której Maria Dedio przebywała w trakcie rozprawy. "Jeździła kilkakrotnie do Warszawy, po ostatnim wyjeździe wróciła złamana. Wiedziała już, że wyrok będzie wykonany. Chciała jednak znać miejsce pochówku. Przez kilka dni stała pod bramą więzienną. W domu jej prawie nie było. Ulitował się nad nią funkcjonariusz odpowiedzialny za przyjmowanie paczek. Podszedł do niej po pracy, wziął ją na bok, a po wysłuchaniu powiedział, żeby poszła do domu koło cmentarza Garnizonowego. Prosił tylko jeszcze, aby nikomu nigdy nie mówiła, że rozmawiali. Mieszkający w pobliżu cmentarza grabarz w wielkiej tajemnicy wskazał matce miejsce pochówku syna. Postawiła mu z czasem nagrobek i zabezpieczyła żelaznym ogrodzeniem". Na betonowym krzyżu napisała: "Śp. Adam Dedio, por. Mar. Woj. ur. 24.12.1918 r., zm. 14.04.1947 r. Dobry syn". * * * Tyle było tragedii Polaków, którzy podjęli po wojnie beznadziejną walkę o suwerenny byt Polski. Czy mamy jeszcze na tyle wrażliwości, by wzruszyć się kolejną opowieścią? Jednak historia Adama Dedio to nie tylko tragedia młodego, ideowego człowieka, który pragnął służyć Polsce i nie chciał, by obcy ją zdominowali. To historia jego niezwykłej matki, która świadomie poświęca się wychowywaniu dzieci, zwłaszcza ukochanego, pierworodnego syna, rezygnując z ambicji, które wynikałyby z jej gruntownego wykształcenia. Śni jednak nie tylko o szczęśliwym życiu swych dzieci. Od pierwszych słów swego niezwykłego pamiętnika śni sen o szczęśliwym kraju. To sen matki Polki. Żadne słowa nie wydają mi się w tej historii nazbyt patetyczne. Epitafium Film "Epitafium 169. Rzecz o Adamie Dedio 'Adrianie'" ma charakter paradokumentalny, zawiera też sceny fabularyzowane. Zrealizowała go znana dokumentalistka Iwona Bartólewska, na podstawie koncepcji i we współpracy z dr. Januszem Marszalcem z gdańskiego IPN. Scenariusz napisali mjr Waldemar Kowalski i dr Marszalec. Konsultantami historycznymi byli dr Piotr Niwiński i dr hab. Krzysztof Szwagrzyk. Balladę do słów "Promethidiona" Norwida skomponował i zaśpiewał Ireneusz Łepkowski. Elżbieta Mrozińska z Teatru Miejskiego w Gdyni odtworzyła postać Marii Dedio. Premiera filmu odbyła się 12 października 2007 r. w Teatrze Miejskim w Gdyni. Jest nadzieja, że film ukaże się na płytce DVD jako dodatek do Biuletynu IPN, wraz z książką Waldemara Kowalskiego "Dobry syn - Adam Dedio".
Piotr Szubarczyk IPN GdańskMaria Romana Dedio (1891-1967) - matka Adama. Córka inż. Szczęsnego Wodziczko i Ludmiły z domu Spiss. Urodziła się 25 lutego 1891 r. w Słotwinie-Brzesku (woj. krakowskie). W Krakowie ukończyła gimnazjum klasyczne. Maturę z odznaczeniem zdała 23 maja 1911 roku. W latach gimnazjalnych udzielała się w tajnych kołach samokształceniowych w Krakowie i w Jaśle. Po maturze była inicjatorką i założycielką I Sokolej Drużyny Skautowej Żeńskiej im. Klaudii z Działyńskich Potockiej. Przez 4 lata studiowała polonistykę na UJ. W latach 1914-1915 studiowała slawistykę i romanistykę w Wiedniu. 27 maja 1914 r. ukończyła też studium uniwersyteckie wychowania fizycznego. 7 kwietnia 1916 r. zdała egzamin nauczycielski dla Szkół Wydziałowych i otrzymała patent dla nauczyciela z grupy językowej do nauczania takich przedmiotów, jak język polski i niemiecki, historia i geografia. W trakcie studiów w Krakowie jeździła, jako wysłanniczka Eleusis na Śląsk, gdzie prowadziła wykłady dla kół samokształceniowych robotników i górników. Dostarczała im też polskie gazety i książki. Podobną działalność prowadziła na rzecz polskiej emigracji w trakcie swojego pobytu w Wiedniu. Nie mogąc znaleźć posady nauczycielki, w okresie od 1 października 1916 r. do 10 czerwca 1917 r. pracowała jako urzędniczka w Dyrekcji Państwowych Kolei Żelaznych w Krakowie. 17 czerwca 1917 r. wyszła za mąż za Stanisława Dedio, filologa klasycznego, nauczyciela gimnazjalnego. Wraz z mężem aktywnie działała w poznańskim oddziale Filareckiego Związku Elsów, któremu przewodniczyła od 1929 roku. Działała na rzecz wychowania w trzeźwości (odczyty, audycje radiowe i publikacje, m.in. w "Przewodniku Społecznym", "Gazecie dla Kobiet", "Gazecie Gnieźnieńskiej"). W latach 1917-1919 nauczała w prywatnym gimnazjum żeńskim w Zakopanem. W roku 1920 pracowała w Bydgoszczy - w Wyższej Szkole Realnej (męskiej) i w Miejskim Wyższym Liceum Żeńskim. W latach 1921-1923 wykładała na Kursach Oświaty Pozaszkolnej organizowanych przez Kuratorium Okręgowe Szkolnictwa w Poznaniu. W okresie okupacji udzielała się jako nauczycielka w Tajnym Nauczaniu w Wolicy, w powiecie bocheńskim, woj. krakowskie. Po wojnie asystentka w Bibliotece Uniwersyteckiej w Poznaniu. Po przeniesieniu się do Radomia pracowała jako kierowniczka działu księgarskiego w Spółdzielczej Księgarni "Przyszłość", a następnie jako pracownica i kierowniczka w Miejskiej Bibliotece Publicznej. W dalszym ciągu prowadziła działalność na rzecz wychowania w trzeźwości. Po przejściu na emeryturę w 1958 r. udzielała prywatnych lekcji z polskiego i niemieckiego. W latach 1960-1961 bibliotekarka szkolna w Technikum Mechanicznym w Radomiu. W 1961 r. przeniosła się do Krakowa, aby pielęgnować swą obłożnie chorą starszą siostrę Olgę Węglową. Kilkakrotnie sama ciężko chorowała. Umarła 7 listopada 1967 roku. Pochowana na Cmentarzu Rakowickim w Krakowie. Ze wspomnień młodszego syna Tadeusza: "Mówi stare przysłowie, że 'matkę ma się tylko jedną', ale ja miałem matkę niepowtarzalną i cudowną. Od najmłodszych lat kochała mnie całym sercem i starała się, aby niczego mi nie brakowało, walczyła o wszystko, co dla mnie najlepsze. Pamiętam, jak walczyła, aby ocalić życie mojego brata Adama... Była dla mnie najlepszą powierniczką i pomagała mi w każdej potrzebie. Cierpienia fizyczne i moralne (śmierć dorosłych dzieci Hanny i Adama, śmierć męża) znosiła z wiarą. Promieniowała dobrocią i miłością do domowników i osób odwiedzających ją w czasie choroby. Do ostatniej chwili swego życia zachowała trzeźwy umysł". Tadeusz Dedio umarł 5 czerwca 2006 roku. Strażnikami pamiątek rodzinnych są obecnie żona Irena i syn Tadeusza - Stanisław.
Piotr Szubarczyk Na podstawie ustaleń mjr. Waldemara Kowalskiego.Adam Dedio (1918-1947) ps. "Adrian" był oficerem Marynarki Wojennej, żołnierzem ZWZ-AK. Po wojnie ponownie w marynarce, jednocześnie należał do antykomunistycznej konspiracji niepodległościowej - organizacja Semper Fidelis Victoria (SFV). Urodzony 24 XII 1918 r. w Zakopanem, jako pierwsze dziecko Stanisława i Marii z domu Wodziczko. Ukończył gimnazjum w Poznaniu, w latach 1937--1939 był słuchaczem Szkoły Podchorążych MW w Toruniu, potem w Bydgoszczy. Po wybuchu wojny szkoła została ewakuowana do Pińska. Tam utworzono batalion morski, włączony do Samodzielnej Grupy Operacyjnej "Polesie" gen. Franciszka Kleeberga. W wojnie obronnej 1939 r. Dedio był dowódcą plutonu w stopniu bosmanmata podchorążego. Awansowany przez gen. Kleeberga do stopnia porucznika. 6 października 1939 r. dostał się do niewoli niemieckiej. Przebywał w obozach dla jeńców wojennych w Meppen i w Ziegenheim koło Kassel. W 1940 r. został wysłany do pracy w gospodarstwie rolnym, skąd go uwolniono (na zasadzie wymiany za ochotnika) w czerwcu 1941 roku. Po przybyciu do Krakowa niemal natychmiast nawiązał kontakt z ZWZ-AK. Trafił do słynnego oddziału "Wicher", dowodzonego przez Józefa Świdę "Dzika", niegdyś partyzanta mjr. "Hubala". Nosił pseudonim "Kopiec", był zastępcą "Dzika". "Wicher" wszedł niebawem w skład 6. Dywizji AK. Tymczasem Adam został aresztowany. Był torturowany przez gestapo, cudem uniknął śmierci. Tuż po zakończeniu wojny (marzec - sierpień 1945) pracował w II Komisariacie MO w Poznaniu, dokąd skierował go sam "Dzik" ("aby w razie czego był pomocny organizacji"). Takich przypadków było wówczas wiele. Zwolnił się ze służby, gdy "Dzik" uszedł z kraju. Postanowił powrócić do marynarki. W grudniu 1945 r. wstąpił do antykomunistycznego Narodowego Zjednoczenia Wojskowego (NZW) - obszar gdański. Jego częścią był Okręg XII (morski) organizacji Semper Fidelis Victoria. Adam Dedio był w SFV oficerem wywiadu. Został aresztowany w maju 1946 r. w Gdyni pod zarzutem, że jako "szef tajnej kancelarii" Głównego Sztabu MW "działał na szkodę państwa polskiego" i przekazywał "wiadomości stanowiące tajemnicę państwową". Formalnie Dedio nigdy nie sprawował przypisywanej mu funkcji. Podczas służby w marynarce był kancelistą Oddziału Inżynierii MW, oficerem wachtowym ORP "Ryś", pracownikiem tajnej kancelarii, kancelistą Oddziału Personalnego MW, wreszcie dowódcą ścigacza ORP "Bystry". W czasie przesłuchiwania przez funkcjonariuszy Okręgowego Zarządu Informacji Nr 8 Wojska Polskiego był torturowany. "Podczas konfrontacji z Adamem Dedio nie mogłem go poznać. Twarz miał zupełnie czarną od bicia" - zeznał po latach jeden z członków SFV. Na podstawie wyroku Sądu Marynarki Wojennej, ogłoszonego 14 lutego 1947 r., Adam Dedio został skazany na karę śmierci. Po ogłoszeniu wyroku matka Adama, Maria Dedio, napisała kilka listów do Żymierskiego i Bieruta, prosząc o ułaskawienie syna. 25 marca 1947 r. Bierut napisał: "Nie skorzystam z prawa łaski". Rankiem 14 kwietnia 1947 r. Adam Dedio został rozstrzelany w gdańskim więzieniu. Pochowano go potajemnie na Cmentarzu Garnizonowym w Gdańsku. Po latach, 20 czerwca 1990 r., postanowieniem Sądu Marynarki Wojennej w Gdyni, wyrok został unieważniony.
Piotr Szubarczyk Na podstawie ustaleń mjr. Waldemara Kowalskiego.

Saturday, November 10, 2007

Poland holds commemoration for WWII Katyn massacre











Poland holds commemoration for WWII Katyn massacre
19 hours ago

WARSAW (AFP) — Poland's President Lech Kaczynski paid homage Friday to thousands of Polish soldiers who were killed in the Soviet Union after being captured by the invading Red Army in World War II.

In a ceremony at the tomb of the unknown soldier in central Warsaw, Kaczynski awarded posthumous promotions to the 22,500 members of the military who in 1940 were massacred in the notorious Katyn forest and other areas.

"This is an act of remembrance for our heroes, their families and the entire nation," Kaczynski said.

Under Polish law, the names of the beneficiaries of military promotions must be read out at a public ceremony, and at 5:30 pm (1630 GMT) Kaczynski began listing the first three dozen himself.

Other officials were to continue reading the names until midnight (2300 GMT). The ceremony was to resume at 6:00 am (0500 GMT) Saturday, when it was due to last for a further 12 hours.

The event had originally been scheduled to take place last month, but was called off after relatives of the victims said it was ill-timed, falling just three weeks before Poland's October 21 parliamentary election.

Kaczynski, his identical twin prime minister Jaroslaw Kaczynski and their Law and Justice party had regularly played the nationalist, anti-communist card against Poland's liberal and left-wing opposition parties since coming to power in 2005.

Law and Justice lost power in the election to the liberal Civic Platform, but Lech Kaczynski's presidential term runs until 2010.

Among those who protested last month were the acclaimed 81-year-old Polish film director Andrezj Wajda, who recently released a film about the massacre and whose father Captain Jakub Wajda was among the dead officers due to be promoted.

The Katyn massacre came in the wake of Moscow's deal with Nazi Germany to invade and carve up Poland in 1939.

The Polish officers captured by the Red Army were deemed anti-communist "counterrevolutionaries" and picked out to be killed by the Soviet NKVD secret police.

The episode long remained obscured, even when the Nazis revealed the existence of the mass graves which they discovered in 1941 after they invaded the Soviet Union.

Moscow blamed the Germans for the massacre, and the West remained silent so as not to antagonise the Soviet Union, then a valuable ally in the fight against Hitler.

The subject remained taboo under Poland's post-war communist regime.

It was only in 1990, a year after the end of communist rule in Poland, that then Soviet leader Mikhail Gorbachev admitted his country's responsibility.

Friday, November 2, 2007

Polish Soldiers During The World War II



Wielka Polska! Zawsze! Chwała poległym bohaterom!

Wednesday, September 26, 2007

Reflections on Germany, Poland and WW II







Reflections on Germany, Poland and WW II
by Alex Chadwick


Day to Day, September 25, 2007 · Prompted by the airing Ken Burns' television series on World War II, The War, we look back at the experiences of Poles and Germans at the outbreak of World War II.